Hoa Kỳ mở rộng mục 301 | Ngành gỗ Việt đứng trước nguy cơ rà soát diện rộng

Trước diễn biến Hoa Kỳ khởi xướng điều tra Mục 301 trên diện rộng nhắm vào ngành gỗ và nhiều lĩnh vực. Đặc biệt, phân khúc gỗ plywood và nội thất có nguy cơ bị áp thuế cao, ảnh hưởng trực tiếp đến kim ngạch xuất khẩu gỗ. Cuộc họp chiến lược do Bộ Công Thương chủ trì đã chỉ rõ rủi ro đối với ngành gỗ khi thặng dư thương mại tăng cao và đưa ra các kịch bản ứng phó. Cùng ADX Plywood tìm hiểu chi tiết trong bài viết này.

Tổng quan về cuộc họp chiến lược trước diễn biến bị điều tra mục 301 của Hoa Kỳ

Sự kiện cơ quan Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) xem xét mở rộng các biện pháp rà soát theo Mục 301 Đạo luật Thương mại 1974 đã kích hoạt một cuộc họp chiến lược khẩn cấp giữa các hiệp hội, dưới sự chủ trì chính từ Cục Phòng vệ Thương mại (Bộ Công Thương).

Cuộc họp tập trung vào việc đánh giá mức độ rủi ro đối với các mã HS đang có sự tăng trưởng nóng, đồng thời xây dựng một kịch bản ứng phó thống nhất để bảo vệ quyền lợi của các nhà sản xuất Việt Nam. Sự chủ động này là cần thiết để tránh những cú sốc kinh tế nếu kịch bản áp thuế bổ sung xảy ra trên diện rộng.

Mục tiêu chính của cuộc họp

Cuộc họp chiến lược được triệu tập với mục đích then chốt là phối hợp phản ứng liên ngành giữa các hiệp hội lớn bao gồm Hiệp hội Gỗ, Hội Thép, Hiệp hội Dệt may và Hiệp hội Gỗ rừng trồng. Cơ bản cuộc họp tập trung vào các mục tiêu chính như sau:

• Thu thập dữ liệu thặng dư thương mại chính xác để chứng minh Việt Nam không phải là “trung tâm lắp ráp toàn cầu” nhằm né tránh thuế.
• Phân tích kỹ lưỡng các luận điểm về thâm hụt thương mại để triển khai chiến dịch vận động hành lang hiệu quả tại Washington, ngăn chặn việc bị áp thuế đơn phương một cách thụ động.
• Kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng gỗ từ các nguồn rủi ro. Thực tế Việt Nam nhập khoảng 1 triệu m³ gỗ/năm từ các khu vực rủi ro (như châu Phi) nhưng chỉ phục vụ nội địa; việc minh bạch hóa luồng dữ liệu này sẽ giúp bác bỏ các cáo buộc về xuất khẩu gỗ bất hợp pháp sang Mỹ.
• Chuẩn bị cho các đoàn công tác (Bộ Công Thương, Hải quan, Tòa án, Viện kiểm sát) sang các quốc gia cung ứng như Togo để làm việc trực tiếp, củng cố hồ sơ pháp lý và đảm bảo uy tín cho thương hiệu gỗ Việt trên trường quốc tế.

Vì sao ngành gỗ chịu ảnh hưởng lớn?

Dữ liệu thực tế cho thấy Việt Nam hiện chiếm ưu thế tuyệt đối ở phân khúc nội thất trung cấp tại Mỹ. Chúng ta nắm giữ thị phần khoảng 46% tổng lượng sản phẩm gỗ mà Mỹ nhập khẩu từ 35 quốc gia.

Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu gỗ sang thị trường này dự kiến đạt mức kỷ lục khoảng 9,45 – 9,5 tỷ USD. Trong đó, gỗ công nghiệp và nội thất nhà bếp là nhóm hàng nhạy cảm nhất bởi đây là sản phẩm có sự tăng trưởng nóng về sản lượng.

Khi Hoa Kỳ áp thuế Mục 232 (mức 25%) từ ngày 13/10/2020, chi phí đã tăng cao. Tuy nhiên, ngành gỗ Việt Nam vẫn duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ. Điều này vô tình khiến Mỹ lo ngại về sức ép cạnh tranh đối với các doanh nghiệp nội địa của họ.

Sức ép từ phía Mỹ lần này còn đến từ quan điểm cho rằng Mục 301 là công cụ để tăng thu ngân sách hơn là tạo ra thương mại công bằng. Ngành gỗ công nghiệp Việt Nam, bao gồm ván dăm, MDF và đặc biệt là ván ép (gỗ plywood), đã đạt đến ngưỡng “không còn nhiều nhượng bộ”.

Hiện tại, thuế nhập khẩu đã về 0% cho hầu hết các mã sản phẩm. Đáng chú ý, sau khi chiến tranh thương mại Mỹ – Trung nổ ra, nhập khẩu gỗ nguyên liệu từ Mỹ của chúng ta cũng tăng gấp đôi (từ 325 triệu USD lên ~ 650 triệu USD).

Tuy nhiên, thặng dư thương mại quá lớn vẫn là cái cớ để Mỹ xem xét áp thuế. Một khi lệnh trừng phạt Mục 301 được thực thi diện rộng, sức cạnh tranh của sản phẩm gỗ Việt sẽ giảm sút đáng kể, buộc doanh nghiệp phải đối mặt với bài toán sinh tồn.

Kinh nghiệm trước đây của ngành gỗ Việt Nam với Mục 301 (2019 – 2021)

Nhìn lại giai đoạn 2019 – 2021, ngành gỗ đã từng trải qua một cuộc sát hạch đầy kịch tính dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump. Tại thời điểm đó, Mỹ khởi xướng điều tra Mục 301 dựa trên hai cơ sở chính: cáo buộc thao túng tiền tệ và nghi vấn gỗ bất hợp pháp từ Trung Quốc thâm nhập vào chuỗi cung ứng Việt Nam. Đỉnh điểm là vào ngày 15/01/2020, dự thảo sắc lệnh áp thuế đã được trình lên bàn Tổng thống, đặt ngành gỗ trước nguy cơ đình trệ xuất khẩu sang Mỹ gần như hoàn toàn.

Tuy nhiên, kịch bản xấu nhất đã không xảy ra khi ông Trump không ký sắc lệnh này do những biến động chính trị phức tạp tại Mỹ vào cuối nhiệm kỳ (vụ bạo loạn tại điện Capitol). Bài học rút ra từ giai đoạn này là sự thiếu hụt trong công tác điều trần và phản biện của các hiệp hội Việt Nam, khiến chúng ta rơi vào thế bị động khi đối mặt với các công cụ pháp lý mạnh tay.

Bước sang chính quyền Tổng thống Biden, quan hệ thương mại đã chuyển hướng từ đối đầu sang hợp tác kỹ thuật. Chỉ 2-3 tháng sau khi nhậm chức, Mỹ đã đình chỉ điều tra Mục 301 đối với ngành gỗ và ký kết thỏa thuận loại bỏ gỗ bất hợp pháp khỏi chuỗi cung ứng.

Việc giải quyết xong song phương vấn đề gỗ bất hợp pháp là một thắng lợi lớn, củng cố uy tín cho ngành gỗ. Tuy nhiên, kinh nghiệm này cảnh báo rằng doanh nghiệp cần chuyên nghiệp hóa công tác lưu trữ hồ sơ để sẵn sàng ứng phó với bất kỳ sự thay đổi chính trị nào trong tương lai.

Điều tra Mục 301 mới và tác động đến ngành gỗ

Cuộc điều tra Mục 301 lần này mang tính chất phức tạp hơn khi được đặt trong bối cảnh Mỹ muốn tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây không còn là cuộc chiến của riêng một ngành hàng mà là một đợt rà soát tổng thể cấp quốc gia.

Điểm khác biệt của cuộc điều tra

Điểm khác biệt lớn nhất là phạm vi điều tra mở rộng ra toàn bộ ngành gỗ Việt Nam và nhiều ngành khác, thay vì chỉ tập trung vào một số sản phẩm cụ thể. Điều này khiến toàn bộ chuỗi giá trị, từ nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng như gỗ công nghiệp, đều có thể bị xem xét.

Ngoài ra, mục tiêu của cuộc điều tra lần này được nhận định là không chỉ nhằm đảm bảo thương mại công bằng mà còn liên quan đến việc tăng thu ngân sách từ thuế. Khi xuất khẩu gỗ của Việt Nam tăng mạnh, đặc biệt vào thị trường Mỹ, áp lực từ phía Hoa Kỳ cũng gia tăng tương ứng.

Một điểm đáng lưu ý là hiện tại phía Mỹ chưa đưa ra yêu cầu cụ thể về cung cấp thông tin, tạo ra sự bất định lớn cho doanh nghiệp ngành gỗ và gỗ công nghiệp.

Ảnh hưởng đến các doanh nghiệp ngành gỗ Việt Nam

Đối với các doanh nghiệp sản xuất gỗ công nghiệp và xuất khẩu gỗ, tác động lớn nhất chính là sự bất ổn định về giá thành và kế hoạch kinh doanh. Nếu bị áp thuế Mục 301 (khoảng 10–25%), lợi nhuận xuất khẩu gần như bị xóa bỏ, khiến sản phẩm mất lợi thế cạnh tranh tại thị trường Mỹ. Khi đó, các nhà nhập khẩu có thể nhanh chóng chuyển đơn hàng sang quốc gia khác, làm gia tăng nguy cơ mất thị phần của ngành gỗ.

Không chỉ dừng ở xuất khẩu, tác động còn lan rộng trong chuỗi cung ứng nội địa. Đơn hàng giảm dẫn đến tồn kho tăng, gây áp lực lên các nhà máy sản xuất ván ép và gỗ công nghiệp. Đồng thời, doanh nghiệp phải phân bổ nguồn lực cho tuân thủ và pháp lý thay vì đầu tư công nghệ hay nâng cấp sản phẩm. Với các doanh nghiệp nhỏ, đây có thể là rủi ro mang tính sống còn nếu không kịp thích ứng.

Doanh nghiệp ngành gỗ Việt Nam cần làm gì để ứng phó?

Theo dự báo từ các chuyên gia kinh tế, ngành gỗ sẽ trải qua 150 ngày đầy biến động với ba kịch bản xuất khẩu sang Mỹ. Để đứng vững, doanh nghiệp cần chủ động kịch bản hóa hoạt động kinh doanh:

Kịch bản thuận lợi: Mỹ tiếp tục đình chỉ thuế bổ sung

Trong tình huống này, Mỹ chấp nhận các giải trình từ phía Việt Nam về nguồn gốc nguyên liệu và không áp thuế Mục 301. Theo chuyên gia kinh tế Phạm Sỹ Thành (Giám đốc Chương trình Nghiên cứu Kinh tế Trung Quốc – VCMS), hướng giải quyết cốt lõi là doanh nghiệp phải duy trì sự minh bạch tuyệt đối bằng cách số hóa 100% hồ sơ lâm sản và chứng minh giá trị gia tăng nội địa.

Đồng thời, Việt Nam cần gia tăng nhập khẩu gỗ nguyên liệu từ chính Hoa Kỳ để cân bằng thặng dư thương mại, biến Mỹ thành một phần của chuỗi cung ứng sạch.

Kịch bản trung bình: Áp thuế tạm thời hoặc có lộ trình (Dưới 10%)

Đây là kịch bản Mỹ áp thuế ở mức thăm dò để gây sức ép chính trị. Chuyên gia tài chính Nguyễn Trí Hiếu nhận định doanh nghiệp cần ngay lập tức rà soát lại cấu trúc giá thành và tối ưu hóa chi phí vận hành để hấp thụ phần thuế tăng thêm này mà không làm mất khách hàng.

Giải pháp quan trọng là hoàn thiện hệ thống lưu trữ chứng từ chuẩn quốc tế (hóa đơn, nhật ký sản xuất, chứng nhận C/O) trong 5 năm gần nhất để sẵn sàng điều trần và xin miễn trừ cho từng mã sản phẩm cụ thể nếu bị áp thuế đơn phương.

Kịch bản khó khăn: Áp thuế diện rộng mức cao (Trên 20%)

Kịch bản này xảy ra khi quan hệ thương mại trở nên căng thẳng tột độ. Ông Đỗ Xuân Lập (Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam – VIFOREST) nhấn mạnh doanh nghiệp buộc phải thực hiện chiến lược tái cấu trúc sinh tồn.

Giải pháp bắt buộc là đẩy nhanh tiến độ chuyển dịch thị trường sang EU (tận dụng EVFTA), Nhật Bản và các nước CPTPP. Đồng thời, doanh nghiệp phải nâng cấp từ sản xuất ván thô sang đồ nội thất tinh chế có hàm lượng chất xám và thiết kế cao để giữ chân phân khúc khách hàng cao cấp tại Mỹ bất chấp rào cản thuế quan.

Lời kết

Tổng hợp từ những nhận định chuyên sâu của các hiệp hội và chuyên gia kinh tế hàng đầu, có thể thấy thách thức từ Mục 301 không chỉ là rào cản thuế quan đơn thuần mà còn là động lực để ngành gỗ Việt Nam chuyển mình hướng tới sự minh bạch và bền vững. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng cho mọi kịch bản chính là chìa khóa để giữ vững vị thế tại thị trường Hoa Kỳ đầy tiềm năng. Theo dõi ADX Plywood để cập nhật thêm nhiều thông tin hữu ích về ngành gỗ và gỗ công nghiệp.

(Nguồn: Bộ Công Thương, Vnexpress.net)

Thông tin liên hệ:

Trụ sở: Sarimi B2-00.07, Khu đô thị Sala, P.An Khánh, TPHCM

Hotline: 0937 09 88 99

Email: Info@adxplywood.com

Fanpage: https://www.facebook.com/adxplywood